Historia Parafii Ewangelicko-Augsburskiej
w Kluczborku

Historia Kościoła pod wezwaniem Zbawiciela, najstarszej budowli w Kluczborku i parafii ewangelickiej była i jest nierozerwalnie związana z historią Kluczborka. W 1298 r. książę Henryk IV Głogowski oficjalnie na mocy prawa przekazał świątynię pod patronat krzyżowcom pochodzącym z Wrocławia.

Od tej pory chorągiew z insygniami krzyżowców - krzyż i czerwona gwiazda zdobiła wieże kościoła usytuowanego w kierunku południowym od ratusza. Kościół zbudowany z polnych kamieni (jedynie okna były z cegły), składał się z prezbiterium datowanego na XIII w. w stylu wczesno - gotyckim oraz wieży w części zachodniej z wieku XIV.

Wiadomości o czasach Reformacji na terenie Kluczborka są bardzo skromne. Hasła reformacyjne docierają do Kluczborka stosunkowo wcześnie, bo już pod koniec 1518 r. Wzbudzają zainteresowanie wśród szlachty i mieszczan. Wynikiem zakorzenienia się myśli reformacyjnych jest przejecie kościoła farnego w 1527 r., przez ewangelików. Regularne nabożeństwa ewangelickie odbywały się już w roku 1528, chociaż nie było jeszcze stałego miejscowego proboszcza. Jednak dopiero w 1536 roku, gdy Kluczbork znalazł się we władaniu Piastów śląskich – książąt brzeskich, którzy byli ewangelikami (luteranami), mógł nastąpić swobodny rozwój wyznania ewangelickiego w tym mieście. Ostatecznie w 1556 r. wszystkie okoliczne wioski, oprócz Kuniowa, Kujakowic Górnych i Dolnych oraz Łowkowic, przeszły na luteranizm.

Pierwszym stałym proboszczem parafii ewangelickiej w Kluczborku przy kościele Zbawiciela był w latach 1558-1588 ks. Georg von Stosch. Jednak najbardziej znanym duchownym ewangelickim w Kluczborku był w latach 1646-1688 ks. Adam Gdacjusz – jeden z najwybitniejszych pisarzy śląskich XVII wieku, nazywany Śląskim Rejem. Za jego czasów wielki pożar w 1654 r. zniszczył prawie całe miasto, w tym również kościół. Nabożeństwa odprawiano wówczas w kaplicy cmentarnej, zaś lekcje religii odbywały się w ratuszu. Wkrótce jednak patron parafii – jeden z książąt brzeskich – ofiarował fundusze na odbudowę kościoła, którą ukończono w 1660 r.

Po śmierci ostatniego z Piastów śląskich, Jerzego Wilhelma, w 1675 r. całe księstwo brzeskie, w tym i Kluczbork, przeszedł we władanie katolickiej dynastii Habsburgów. Kościół wówczas na siedem lat (1700-1707) przeszedł w ręce katolików, lecz w 1708 r. odzyskali oni swój kościół w wyniku ugody altransztadzkiej z 1707 roku, w wyniku której sytuacja ewangelików na Śląsku poprawiła się.

Następny pożar w 1737 r. znowu poczynił duże zniszczenia – prawie całkowicie została zniszczona wieża kościoła, której odbudowa trwała do 1754 r. W zachodniej części kościoła dobudowano drugą nawę, Drewniany sufit zmieniono na ceglany. Ponadto w latach 1743-1745 dokonano gruntownej przebudowy wnętrza kościoła, które do 1760 roku przybrało obecny wygląd – powstał ołtarz, ambona, chrzcielnica i prospekt organowy. Kościół utrzymany jest w białym i złotym kolorze, zdobiony rzeźbami i płaskorzeźbami. W latach 1795-1797 nadbudowano górną kondygnację wieży, a w 1806 r. zamontowano na niej zegar. Około 1820 r. zmieniono pokrycie dachu gontowe na dachówkę. W południowej części kościoła w 1824 roku dobudowano zakrystię, przebudowaną w 1854 r. W 1737 roku obok kościoła wybudowano dom parafialny stanowiący plebanię.

W 1833 roku zbudowano nowy dom parafialny oraz szkołę. W 1888 roku rozpoczął działalność szpital ewangelicki "Betania", w którym pracowały diakonise. W latach 1911 i 1926 r. szpital rozbudowano i powstał przy nim mały kościołek. Diakonise prowadziły też: Dom Starców "Sarepta" (1891), "Przytułek Marii" dla nerwowo chorych kobiet (1910), Dom Dziecka "Bersaba" z przedszkolem (1911, przebudowany później na plebanię), oraz nowy Dom Dziecka "Salem" (1918).

Parafia rozwijała się, także liczebnie. W 1850 r. parafia liczyła 6 tys. wiernych, w 1933 r. już ponad 9 tys. W związku z tym od 1896 r. ustanowiono urząd trzeciego duchownego w parafii. Dawny powiat Kreuzburg (Kluczbork) był jedyny na Górnym Śląsku z większością protestancką. W 1861 mieszkało tu 27.783 Ewangelików (72,8% mieszkańców), 9.617 Katolików i 763 ludzi żydowskiego wyznania.

Od momentu powstania parafii, nabożeństwa odprawiano w języku polskim obok łaciny i języka niemieckiego. Dopiero w okresie międzywojennym, a konkretnie po dojściu Hitlera do władzy, zaniechano nabożeństw w języku polskim.

Po tragicznych latach II wojny światowej, życie powracało powoli do normy. Wojna rozrzuciła ludzi po całym świecie, wielu z tej wojny nie wróciło nigdy. Zdziesiątkowane kadry duchownych, z których wielu znalazło się w obozach koncentracyjnych, spalone lub zdewastowane kościoły i domy - oto, w jakich warunkach trzeba było organizować życie parafialne.

Ksiądz Karol Klus wraz z innymi polskimi duchownymi organizowali życie kościelne w okresie powojennym. W roku 1945 objął urząd proboszcza Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Kluczborku. Przystąpił do pracy z zapałem i wykonywał ja z pełnym poświeceniem. Były to dla ks. Klusa czasy bardzo ciężkie. Jego zadanie polegało na zabezpieczeniu mienia kościelnego i organizowaniu życia kościelnego nawet w najbardziej oddalonych punktach parafii kluczborskiej.

Organy, jak i obecny wystrój kościoła, pochodzą z lat 1750-1760. Zaprojektowane zostały przez Leopolda Jaschke z Wrocławia. Styl regencyjno-rokokowy. W 1899 r. instrument przebudowała firma Schlag & Söhne ze Świdnicy.

Reformacja dotarła do Bąkowa w 1530r. Pierwsze wzmianki o istniejącej tam parafii ewangelickiej pochodzą z roku 1646 i 1675. W roku 1690 parafia w Bąkowie połączona była z parafią w Biadaczu (Ludwigsdorf ). Obecny budynek plebanii zbudowany został w latach 1845/46. W roku 1913 drewniany kościół w Bąkowie poddany został renowacji zarówno z zewnątrz jak i wewnątrz. Większą część kosztów poniósł właściciel włości w Bąkowie - Heinrich graf von Bethause - Huc. W czasie prac, po odsłonięciu starych ławek i wiszącego herbu, odkryto malowidło ścienne wykonane farbami wodnymi datowane na okres przedreformacyjny, co jest wskazówką, co do czasu budowy kościoła. Ołtarz pochodzi z II połowy XIV wieku. Obecny kościół w Biadaczu zbudowany został w roku 1842 w miejsce starego drewnianego z 1541 roku. Od 1945 roku oba kościoły przejęte zostały przez parafię katolicką. Obecne nabożeństwa ewangelickie odbywają się w dawnej organistówce, przebudowanej wewnątrz na kaplicę. Bąków jest filiałem parafii ewangelickiej w Kluczborku. W roku 2004 kaplica została poddana gruntownej renowacji z zewnątrz jak i wewnątrz.

Dzieje tej parafii sięgają roku 1834, kiedy to już regularnie, co 6 tygodni i w każdy drugi dzień świąteczny (Boże Narodzenie, Wielkanoc, Zesłanie Ducha Świętego) odbywały się nabożeństwa w Sali szkolnej szkoły ewangelickiej zbudowanej w 1802 roku. 1.04.1852 r. erygowana została parafia ewangelicka w Gorzowie Śląskim, a 1.05.1853 r. młoda parafia otrzymała pierwszego stałego duszpasterza w osobie ks. Herniga. Wcześniej opiekę duszpasterską sprawowali księża z Roszkowic i Bąkowa. 7.08.1855 r. położony został kamień węgielny pod budowę kościoła. 8.10.1857 r. Dom Boży został poświęcony i otrzymał wezwanie: "Kościół Krzyża Jezusowego". Parafia liczyła wówczas 415 dusz, w 1895 już 1.095 Od 1945 roku Gorzów Śląski jest kościołem filialnym parafii ewangelickiej w Kluczborku. W 1994 roku przeszedł gruntowny remont dachu i wieży oraz wnętrza kościoła. W 1997 r. uruchomiony został elektryczny napęd zegara oraz dzwonów.

25.03.1446 r. Johannes proboszcz w Maciejowie otrzymuje od cesarskiego notariusza Nicolausa von Frankenstein - dotację na budowę kościoła. Miejscowy dziedzic, von Matzdorf, od którego nazwiska pochodzi nazwa wioski ofiaruje drewno ze swoich lasów. Budowa postępuje bardzo szybko. Zakończono ją jeszcze w tym samym roku -1446. Od 1532 roku, kościół w wyniku reformacji, staje się ewangelicki i do tego roku datuję się istnienie ewangelickiej parafii. Jest ona jedną z najstarszych po Kluczborku i Byczynie. Liczba ewangelików wynosiła zawsze około 200 dusz, co stanowiło około 90% mieszkańców wioski. Stan ten utrzymał się do II wojny światowej. W 1696 r. następuje remont i rozbudowa kościoła. Z tego roku pochodzi ołtarz. Stoją w nim postacie św. Jana Ewangelisty, Katarzyny i Floriana, Jana Chrzciciela, Mojżesza oraz niezidentyfikowanej zakonnicy. W roku 1850 burza strąciła wieżę, która nie została odbudowana. Kwadratową podstawę wieży przykrył przedłużony dach i tak pozostało do dziś. W roku 1851 wykonana została balustrada przed ołtarzem. Ambona pochodzi z roku 1700. Całość wnętrza wykonana jest w stylu barokowym. Organy zbudowane zostały w 1861 roku przez firmę H. Dürschlang z Rybnika. Pierwsza naprawa i strojenia wykonane zostały w 1904 roku przez organmistrza Juliusza Rychterskiego z Głubczyc, druga w listopadzie 1936 roku przez organmistrzów Hugo i Waltera Hahn z Brzegu, trzecia przez organmistrza J. Bryllę z Olesna we wrześniu 1995 roku. W kościele były trzy dzwony. Największy z nich został poświęcony przed 1926 rokiem. W okresie II wojny światowej dwa większe zostały zabrane na potrzeby niemieckiego przemysłu zbrojeniowego. 30 czerwca 1996 roku został poświęcony średni 100 kg dzwon w tonacji "g". Kościół w Maciejowie jest kościołem filialnym parafii ewangelickiej w Kluczborku.

Nasale były dawniej filiałem parafii w Roszkowicach. Od 1945 r. ewangelicy użytkowali drewniany kościół przeniesiony ze Zdziechowic, pochodzący z XVI wieku i przebudowany w 1730 r. i zmontowany w Nasalach w okresie międzywojennym. 11 maja 2010 roku kościół całkowicie spłonął, prawdopodobną przyczyną pożaru było wyładowanie atmosferyczne. 23 listopada 2012 bp Tadeusz Szurman (zwierzchnik diecezji katowickiej) poświęcił kamień węgielny i wmurował akt erekcyjny pod budowę nowej świątyni. Stanęła ona w miejscu drewnianego kościoła i jest to budowla murowana. Obecnie Nasale są filiałem parafii ewangelickiej w Kluczborku.